മാന്ത്രിക നൃത്തച്ചുവടുകളാല്‍ ഏവരേയും വിസ്മയിപ്പിച്ചിരുന്ന അതുല്യ പ്രതിഭയാണ് ഇന്നലെ അന്തരിച്ച പണ്ഡിറ്റ് ബിര്‍ജു മഹാരാജ് എന്ന ബ്രിജ്മോഹന്‍ മിശ്ര. സ്വന്തം ജീവിതം മുഴുവന്‍ അദ്ദേഹം കഥക് എന്ന കലാരൂപത്തിനായി ഉഴിഞ്ഞുവെച്ചു.


പണ്ഡിറ്റ് ജി, ബിര്‍ജു ജി എന്നെല്ലാം അദ്ദേഹത്തെ ആളുകള്‍ സ്‌നേഹത്തോടെ വിളിച്ചു. കഥക് എന്ന കലാരൂപത്തെ ലോക ശ്രദ്ധയിലെത്തിക്കാന്‍ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. കഥക് കലാകാരന്മാരുടെ മഹാരാജ് കുടുംബത്തില്‍ നിന്നാണ് രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ കഥക് നൃത്തക്കാരന്‍ എന്ന നിലയിലേക്ക് അദ്ദേഹം എത്തിയത്.

വാദ്യോപകരണ സംഗീതത്തിലും അദ്ദേഹം കഴിവ് തെളിയിച്ചു. ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതവും അഭ്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്. തബലയും നാളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇഷ്ട വാദ്യോപകരണങ്ങളായിരുന്നു. തുംരി, ദാദ്ര, ഭജന്‍, ഗസല്‍ എന്നീ സംഗീത മേഖലയിലും അദ്ദേഹം പ്രശോഭിച്ചിരുന്നു. തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സംഭവങ്ങള്‍ കലയില്‍ സന്നിവേശിപ്പിച്ച് കലാസ്വാദകരെ അമ്പരപ്പിച്ച നര്‍ത്തകനാണ് അദ്ദേഹം.


ലോകമെമ്പാടും അദ്ദേഹം കഥക് അവതരിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. കഥക് ശില്‍പ്പശാലകളും നടത്താറുണ്ട്. ഡല്‍ഹിയില്‍ കലാശ്രമം എന്ന പേരില്‍ കഥക് കളരി നടത്തിവരികയായിരുന്നു. കഥക് നൃത്തത്തില്‍ പേരുകേട്ടവരാണ് മഹാരാജ് കുടുംബം. പിതാവും ഗുരുവുമായ ജഗന്നാഥ് മഹാരാജ്, അമ്മാവന്‍മാരായ ശംഭു മഹാരാജ്, ലച്ചു മഹാരാജ് എന്നിവരെല്ലാം പ്രശസ്ത കഥക് നര്‍ത്തകരാണ്.




28-ാം വയസില്‍ നൃത്തത്തിലുള്ള പ്രാവീണ്യം അദ്ദേഹത്തിന് സംഗീത നാടക അക്കാദമി അവാര്‍ഡ് നേടിക്കൊടുത്തു. പ്രകടനാത്മകമായ അഭിനയത്തിന് പേരുകേട്ട ബിര്‍ജു മഹാരാജ് കഥക്കില്‍ തന്റേതായ ശൈലി വികസിപ്പിച്ചെടുക്കുകയായിരുന്നു. നൃത്തനാടകങ്ങള്‍ കൂടുതല്‍ ജനകീയമാക്കാന്‍ മികച്ച നൃത്ത സംവിധായകനായും അദ്ദേഹം കഴിവ് തെളിയിച്ചു.

ഇന്നലെ രാത്രി കൊച്ചുമക്കള്‍ക്കൊപ്പം കളിക്കുന്നതിനിടയില്‍ അബോധാവസ്ഥയില്‍ ആകുകയായിരുന്നു. തുടര്‍ന്ന് ഡല്‍ഹിയിലെ സാകേത് ആശുപത്രിയില്‍ എത്തിച്ചെങ്കിലും അപ്പോഴേക്കും മരണം സംഭവിച്ചു. അടുത്തിടെയാണ് വൃക്ക സംബന്ധമായ രോഗത്തെ തുടര്‍ന്ന് ബിര്‍ജു മഹാരാജ് ചികിത്സയ്ക്ക് വിധേയനായത്. 1986-ല്‍ രാജ്യം അദ്ദേഹത്തെ പത്മവിഭൂഷണ്‍ നല്‍കി ആദരിച്ചു.



പത്മവിഭൂഷണ്‍,പത്മഭൂഷണ്‍ കൂടാതെ കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമി അവാര്‍ഡ്, കാളിദാസ് സമ്മാന്‍, നൃത്ത രൂപകല്‍പ്പനയ്ക്ക് ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്‌കാരം തുടങ്ങിയ ബഹുമതികളും അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തി. കഥക് നര്‍ത്തകന്‍ എന്നതിന് പുറമേ മറ്റ് ക്ലാസിക്കല്‍ നൃത്ത വിഭാഗങ്ങളിലും അദ്ദേഹം പ്രാവീണ്യം തെളിയിച്ചു.


ദേവദാസ്, ബാജിറാവു മസ്താനി, വിശ്വരൂപം തുടങ്ങിയ സൂപ്പര്‍ ഹിറ്റ് ചിത്രങ്ങള്‍ക്ക് അദ്ദേഹമാണ് നൃത്തസംവിധാനം നിര്‍വഹിച്ചത്. സത്യജിത് റേയുടെ ശത്രരംജ് കേ ഖിലാരി എന്ന ചിത്രത്തിന്റെ ഗാനങ്ങള്‍ ചിട്ടപ്പെടുത്തുകയും സംവിധാനം നിര്‍വഹിക്കുകയും ചെയ്തു. 2012ല്‍ വിശ്വരൂപം എന്ന ചിത്രത്തിലെ 'ഉന്നൈ കാണാത്' എന്ന ഗാനരംഗത്തിന്റെ നൃത്ത സംവിധാനം നിര്‍വഹിച്ചതിന് അദ്ദേഹത്തിന് ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്‌കാരം ലഭിച്ചു. ബാജിറാവു മസ്താനി എന്ന ചിത്രത്തിന് 2016ല്‍ ഫിലിം ഫെയര്‍ പുരസ്‌കാരം ലഭിച്ചു. പതിമൂന്നാമത്തെ വയസ് മുതല്‍ ഡല്‍ഹിയിലെ സംഗീത ഭാരതിയില്‍ അദ്ദേഹം നൃത്താധ്യാപകന്‍ ആയിരുന്നു.