നിങ്ങളുടെ കാൽക്കീഴിലെ മണ്ണ് ഒരു ടൈം ബോംബ് ആണെന്നും അത് ഏത് നിമിഷവും പൊട്ടിത്തെറിക്കുമെന്നും അറിയാതെ നിങ്ങൾ സമാധാനമായി ജീവിക്കുകയാണെന്ന് സങ്കൽപ്പിക്കുക. സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങിനിന്ന, തിരക്കുപിടിച്ച ഒരു നഗരം. കച്ചവടക്കാർ, കുട്ടികൾ, തത്വചിന്തകർ എല്ലാവരും അവരുടെ ദൈനംദിന തിരക്കുകളിലായിരുന്നു. തലയ്ക്ക് മുകളിൽ ഒരു വലിയ ദുരന്തം രൂപം കൊള്ളുന്നത് അവർ അറിഞ്ഞതേയില്ല. ഇത് വെറുമൊരു കഥയല്ല, റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തിളങ്ങുന്ന രത്നമായിരുന്ന പോംപേയ് നഗരത്തിന്റെ ഞെട്ടിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ ചരിത്രമാണ്.

എഡി 79-ൽ റോമൻ സാമ്രാജ്യം അതിന്റെ പ്രതാപത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിലായിരുന്നു. നേപ്പിൾസ് ഉൾക്കടലിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന പോംപേയ് ഒരു പ്രധാന കച്ചവട കേന്ദ്രമായിരുന്നു. മനോഹരമായ വില്ലകൾ, വലിയ ആംഫിതിയേറ്ററുകൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു ആ നഗരം. വെസൂവിയസ് പർവ്വതത്തിന്റെ താഴ്വരയിലാണ് ഈ നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. എന്നാൽ പോംപേയ് നിവാസികൾക്ക് വെസൂവിയസ് ഒരു ഭീഷണിയായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് സമാധാനമായി ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഒരു പച്ചപ്പുള്ള മല മാത്രമായിരുന്നു അവർക്ക് അത്.

നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഈ പർവ്വതം ശാന്തമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അതിനടിയിൽ തിളച്ചു മറിയുന്ന ലാവയെക്കുറിച്ച് ആരും ചിന്തിച്ചില്ല. മുൻപ് ചെറിയ ഭൂചലനങ്ങൾ ഉണ്ടായെങ്കിലും, അവയൊന്നും ഒരു വലിയ പ്രളയത്തിന്റെ മുന്നോടിയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവ് അന്ന് അവർക്കുണ്ടായിരുന്നില്ല.

ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി വെസൂവിയസ് ഒരു ‘സ്ട്രാറ്റോ വോൾക്കാനോ’ (Strato Volcano) ആണ്. അതായത്, മുൻപ് നടന്ന സ്ഫോടനങ്ങളിലെ ചാരം, ലാവ, പാറകൾ എന്നിവയാൽ രൂപം കൊണ്ട അടുക്കുകളുള്ള ഒരു ഭീമൻ. ഇതിന്റെ ഗർത്തം ഒരു ശാന്തമായ കാഴ്ചയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു ഭീകരസത്വത്തിന്റെ തുറന്ന വായയായിരുന്നു. ഉള്ളിലെ മർദ്ദം താങ്ങാനാവാത്ത വിധം വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഒരു വലിയ പ്രഷർ കുക്കർ പൊട്ടിത്തെറിക്കാൻ തയ്യാറെടുക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു ആ പർവ്വതം.

ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി നോക്കിയാൽ നേപ്പിൾസ് ഉൾക്കടലിന്റെ തീരത്ത് വെസൂവിയസ് പർവ്വതത്തിന്റെ തണലിൽ വിരിഞ്ഞുനിന്ന ഒരു പറുദീസയായിരുന്നു പോംപേയ്. എന്നാൽ ചരിത്രം ആ പേരിനെ അടയാളപ്പെടുത്തിയത് ലോകം കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ വിലാപങ്ങളിലൊന്നായിട്ടാണ്. രണ്ടായിരം വർഷങ്ങൾക്കുപ്പുറം ഇന്നും ആ നഗരം നമ്മെ നോക്കി തേങ്ങുന്നുണ്ട്. എഡി 79-ലെ ആ ഓഗസ്റ്റ് മാസം പോംപേയിൽ പതിവിലും ചൂടുള്ളതായിരുന്നു. പുരാതന റോമിന്റെ ആഡംബരങ്ങൾ മുഴുവൻ അവിടെ വിളയാടി നിന്നു. കല്ലുപാകിയ വിശാലമായ തെരുവുകളിലൂടെ കുതിരവണ്ടികൾ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. ഫോറത്തിലെ ചർച്ചകളിൽ രാഷ്ട്രീയവും കച്ചവടവും നിറഞ്ഞു. ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗത്തുനിന്നുള്ള സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങളും വീഞ്ഞും അവിടെ വിൽക്കപ്പെട്ടു. പക്ഷേ, ജനങ്ങൾ ഒന്ന് മറന്നുപോയി. തലയ്ക്ക് മുകളിൽ ശാന്തമായി ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വെസൂവിയസ് എന്ന ഭീമൻ അവരെയും നോക്കി കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. മുൻപ് പലപ്പോഴും ഭൂമി കുലുങ്ങിയപ്പോൾ അവർ കരുതിയത് ദേവന്മാരുടെ ക്രോധമാണെന്നാണ്. എന്നാൽ അത് ആ പർവ്വതത്തിനടിയിൽ രൂപപ്പെട്ട മർദ്ദത്തിന്റെ അവസാന താക്കീതുകളായിരുന്നു. ആ ശാസ്ത്ര സത്യം മനസ്സിലാക്കാൻ പോന്ന അറിവ് അന്നത്തെ മനുഷ്യനുണ്ടായിരുന്നില്ല.

ഉച്ചയ്ക്ക് ഒരു മണിയോടെയാണ് ആ നിശബ്ദത ഭേദിക്കപ്പെട്ടത്. വായുവിൽ പെട്ടെന്ന് സൾഫറിന്റെ രൂക്ഷഗന്ധം പടർന്നു. ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് ആകാശം ഇരുണ്ടു. വെസൂവിയസിന്റെ നെറുകയിൽ നിന്ന് കിലോമീറ്ററുകളോളം ഉയരത്തിലേക്ക് പുകയും ചാരവും പൊട്ടിത്തെറിച്ചു. “അതൊരു ഭീമൻ പൈൻ മരത്തെപ്പോലെ ആകാശത്തേക്ക് പടർന്നു കയറി,” എന്ന് പ്ലീനി ദി യംഗർ പിന്നീട് തന്റെ കത്തുകളിൽ രേഖപ്പെടുത്തി.

സൂര്യപ്രകാശം നിലച്ചു. പകലിന് പകരം കറുത്ത ഇരുട്ട് നഗരത്തെ വിഴുങ്ങി. ആകാശത്ത് നിന്ന് വെളുത്ത പ്യൂമിസ് പാറകൾ മഞ്ഞുകട്ടകളെപ്പോലെ വർഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. വീടിനുള്ളിൽ ഇരുന്നവർ അവിടെത്തന്നെ കുടുങ്ങിപ്പോയി. നഗരം ഒടുങ്ങാൻ തുടങ്ങുകയായിരുന്നു. ലാവ പതുക്കെ ഒഴുകുന്ന ഒന്നാണെങ്കിൽ, ‘പൈറോപ്ലാസ്റ്റിക് പ്രവാഹം’ (Pyroclastic Flow) എന്നത് വാതകവും ചാരവും പാറകളും ചേർന്ന അതിവേഗത്തിലുള്ള ഒരു തീമഴയാണ്. ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റിനേക്കാൾ വേഗത്തിൽ ഇത് നഗരത്തിലേക്ക് കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. ഇതിന്റെ ചൂട് ഏകദേശം 250 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസിനും മുകളിലായിരുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ആർക്കും സാധിച്ചില്ല. ശ്വസിക്കുന്ന വായു പോലും തീയുണ്ടകളായി മാറി, മനുഷ്യർ നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കരിഞ്ഞുപോയി.


പോംപേയിലെ ഖനനത്തിൽ കണ്ടെത്തിയ ഏറ്റവും ഞെട്ടിക്കുന്ന കാഴ്ച അവിടുത്തെ അവശിഷ്ടങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ജീവൻ വെടിഞ്ഞ നിമിഷത്തിൽ തണുത്തുറഞ്ഞുപോയ മനുഷ്യരൂപങ്ങളാണ്. അവ കേവലം പ്രതിമകളല്ല, പകരം ഒരു ജനതയുടെ വേദനയുടെ മുദ്രകളാണ്. ഖനനത്തിൽ കണ്ടെത്തിയ ഒരു രൂപം ഇന്നും ആളുകളുടെ കണ്ണുനിറയ്ക്കും. തന്റെ കൈക്കുഞ്ഞിനെ നെഞ്ചോട് ചേർത്തുപിടിച്ച്, ചാരത്തിൽ ശ്വാസം മുട്ടുമ്പോഴും കുഞ്ഞിന് ഒരു സംരക്ഷണമാകാൻ ശ്രമിച്ച ഒരു അമ്മയുടെ രൂപം. ലോകം മുഴുവൻ തകർന്നുവീഴുമ്പോഴും സ്നേഹം മാത്രം തോറ്റുകൊടുത്തില്ല എന്നതിന്റെ തെളിവായിരുന്നു അത്. ഒരു വീടിന്റെ വാതിലിൽ ചങ്ങലയിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട നിലയിലായിരുന്നു ആ നായയുടെ രൂപം. സ്ഫോടനം നടന്നപ്പോൾ യജമാനന്മാർ ജീവനും കൊണ്ട് ഓടി. പക്ഷേ, ആ നായ ചങ്ങലയ്ക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ചാരം ഉയർന്നു വന്നപ്പോൾ ശ്വാസം കിട്ടാതെ ശരീരം വില്ലുപോലെ വളച്ച് അവൻ നടത്തിയ അവസാന പിടച്ചിൽ ഇന്നും ആ രൂപത്തിൽ കാണാം. പരസ്പരം കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ഭൂമിയോട് ചേർന്ന് കിടക്കുന്ന രണ്ട് രൂപങ്ങൾ. മരണം സുനിശ്ചിതമാണെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ പേടിയിൽ ഒരാൾ മറ്റൊരാൾക്ക് നൽകിയ ഏക ആശ്വാസം ആ ആലിംഗനമായിരുന്നു.

ഈ രൂപങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെട്ടതെന്നത് ശാസ്ത്രലോകത്തെ എന്നും അത്ഭുതപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ലാവയേക്കാൾ ഭയാനകമായിരുന്നു പൈറോപ്ലാസ്റ്റിക് പ്രവാഹം (Pyroclastic Flow). ഇത് ഏതാണ്ട് 250 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസ് ചൂടുള്ള വാതകങ്ങളുടെയും ചാരത്തിന്റെയും അതിവേഗത്തിലുള്ള പ്രവാഹമാണ്. ഇത് ശ്വസിച്ച നിമിഷം തന്നെ ശ്വാസകോശങ്ങൾ കരിഞ്ഞുപോയി. ശരീരത്തിലെ ദ്രാവകങ്ങൾ നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ബാഷ്പീകരിക്കപ്പെട്ടു. വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് ആ ശരീരങ്ങൾ മണ്ണിൽ ലയിച്ചുപോയെങ്കിലും ചാരത്തിനിടയിൽ അവയുടെ ആകൃതിയിലുള്ള ശൂന്യമായ ഇടങ്ങൾ അവശേഷിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ആ ശൂന്യതയിലേക്ക് പ്ലാസ്റ്റർ നിറച്ചപ്പോഴാണ് ഈ രൂപങ്ങൾ നമുക്ക് ലഭിച്ചത്.

1700 വർഷങ്ങളോളം പോംപേയ് ഒരു രഹസ്യമായി ഭൂമിക്കടിയിൽ ഉറങ്ങി. ഇന്ന് നമ്മൾ അവിടെ കാണുന്ന ആഡംബര മാളികകളും, മനോഹരമായ ചുവർചിത്രങ്ങളും, ആ കല്ലുപാകിയ തെരുവുകളും മനുഷ്യൻ എത്ര നിസ്സാരനാണെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിക്ക് മുന്നിൽ താൻ പടുത്തുയർത്തിയ ഈ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ വെറും ചീട്ടുകൊട്ടാരങ്ങളാണെന്ന് മനുഷ്യൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞ രാത്രിയായിരുന്നു അത്. ഏതാനും മണിക്കൂറുകൾക്കുള്ളിൽ പോംപേയ് എന്ന മഹാ നഗരം ഭൂപടത്തിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായി. ഏകദേശം 20 അടി കനത്തിൽ ചാരവും മണ്ണും ആ നഗരത്തെ മൂടിക്കളഞ്ഞു. തുടർന്നുള്ള 17 നൂറ്റാണ്ടുകളോളം ആ നഗരം ആരും കാണാതെ മണ്ണിനടിയിൽ നിശബ്ദമായി കിടന്നു. ഈ ചാരം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു സംരക്ഷകനായി മാറി. പുറത്തെ വായുവും ഈർപ്പവും കടക്കാത്തതിനാൽ നഗരത്തിലെ വസ്തുക്കൾ ഒന്നും നശിച്ചില്ല.

പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നടന്ന ഖനനത്തിലാണ് പോംപേയ് വീണ്ടും ലോകത്തിന് മുന്നിലെത്തിയത്. പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഞെട്ടിപ്പോയി. അവിടെ കണ്ടത് വെറും അവശിഷ്ടങ്ങളല്ല, മറിച്ച് 79 എഡിയിലെ ആ ദുരന്ത നിമിഷത്തിൽ തണുത്തുറഞ്ഞുപോയ ഒരു നഗരത്തെയായിരുന്നു. ഏറ്റവും ദയനീയമായ കാഴ്ച, അവിടുത്തെ മനുഷ്യരുടെ രൂപങ്ങളായിരുന്നു. ചാരത്തിനുള്ളിൽ രൂപപ്പെട്ട ശൂന്യമായ ഇടങ്ങളിൽ പ്ലാസ്റ്റർ ഓഫ് പാരിസ് നിറച്ചപ്പോൾ, ആ മനുഷ്യർ അവസാന നിമിഷം എങ്ങനെയായിരുന്നുവോ അതേ രൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. മക്കളെ കെട്ടിപ്പിടിച്ചു കിടക്കുന്ന അമ്മമാരും, രക്ഷപ്പെടാൻ കൈകൾ നീട്ടുന്നവരും ഇന്നും ആ ഭീതിയുടെ സാക്ഷ്യങ്ങളാണ്.

പോംപേയുടെ ചരിത്രം നമുക്ക് നൽകുന്ന പാഠം വളരെ വലുതാണ്. മനുഷ്യൻ എത്ര വലിയ നഗരങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചാലും, പ്രകൃതിയുടെ ശക്തിക്ക് മുന്നിൽ അവയെല്ലാം എത്ര നിസ്സാരമാണെന്ന് ഈ ദുരന്തം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷം കൊണ്ട് എല്ലാം മാഞ്ഞുപോയേക്കാം എന്ന തിരിച്ചറിവ് നമ്മെ വിനയാന്വിതരാക്കുന്നു. പോംപേയ് ഇന്നും വെസൂവിയസിന്റെ നിഴലിലാണ്. ആ അഗ്നിപർവ്വതം ഇന്നും ഉറങ്ങിക്കിടക്കുകയാണ്. എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും ഉണരാവുന്ന ഒരു ഭീകരനെപ്പോലെ. പോംപേയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ വായുവിൽ ഇന്നും ആ ചാരത്തിന്റെ ഗന്ധം ഉണ്ടെന്ന് തോന്നും. അവിടെ ഉറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഓരോ മനുഷ്യനും നമ്മോട് പറയുന്നത് ഒരേയൊരു കാര്യമാണ്: “ജീവിതം അനിശ്ചിതമാണ്, പ്രകൃതിയുടെ ശക്തി അപാരമാണ്.”

പോംപേയ് ഒരു ഓർമ്മപ്പെടുത്തലാണ്. ഓരോ ചാരത്തിനിടയിലും സ്നേഹത്തിന്റെയും പേടിയുടെയും പോരാട്ടത്തിന്റെയും കഥകളുണ്ട്. ആ നഗരത്തിന്റെ തകർച്ച ലോകത്തിന് നൽകിയത് ഒരു പുതിയ അറിവാണ് ചരിത്രത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ പ്രകൃതി ചിലപ്പോൾ നാശത്തെയും കൂട്ടുപിടിക്കും.