തെക്കൻ ഗാസയിലെ റഫായിൽ ഹമാസ് നിർമിച്ച 16 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള കൂറ്റൻ തുരങ്ക ശൃംഖല ഇസ്രായേൽ പ്രതിരോധ സേന ശാശ്വതമായി അടച്ചുപൂട്ടി. 2014-ലെ 'ഓപ്പറേഷൻ പ്രൊട്ടക്റ്റീവ് എഡ്ജ്' സൈനിക നീക്കത്തിനിടെ ഹമാസ് വധിക്കുകയും മൃതദേഹം തട്ടിയെടുക്കുകയും ചെയ്ത ഇസ്രായേൽ ലഫ്റ്റനന്റ് ഹദാർ ഗോൾഡിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഒരു പതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി ഒളിപ്പിച്ചിരുന്നത് ഈ ഭൂഗർഭ താവളത്തിലായിരുന്നു. ഗാസ ഡിവിഷൻ, സതേൺ കമാൻഡ്, ഇസ്രായേൽ സൈന്യത്തിന്റെ എലൈറ്റ് എഞ്ചിനീയറിംഗ് യൂണിറ്റായ 'യാഹലോം' എന്നിവരിൽ നിന്നുള്ള കോംബാറ്റ് എഞ്ചിനീയർമാർ ചേർന്നാണ് ഈ സങ്കീർണ്ണ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കിയത്.

മൂന്ന് മാസത്തോളം നീണ്ടുനിന്ന കഠിനശ്രമത്തിനൊടുവിൽ, മുപ്പതിനായിരം ഘനമീറ്റർ കോൺക്രീറ്റ് ഒഴിച്ചാണ് തുരങ്കപ്പാതകൾ സൈന്യം പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കിയത്. യുദ്ധത്തിൽ ഇതുവരെ കണ്ടെത്തിയതിൽ വച്ച് ഏറ്റവും വിനാശകരമായ ഭീകരവാദ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറുകളിൽ ഒന്നാണിതെന്ന് ഇസ്രായേൽ ഉദ്യോഗസ്ഥർ വ്യക്തമാക്കി. നീണ്ട പത്ത് വർഷത്തെ കാത്തിരിപ്പിനൊടുവിൽ, 2025 നവംബറിൽ ഇരുവിഭാഗങ്ങളും തമ്മിലുണ്ടാക്കിയ വെടിനിർത്തൽ കരാറിന്റെ ഭാഗമായാണ് ഹദാർ ഗോൾഡിന്റെ ഭൗതികാവശിഷ്ടങ്ങൾ ഒടുവിൽ കുടുംബത്തിന് കൈമാറിയത്.

സ്വന്തം മകന്റെ ഓർമ്മകൾക്ക് മുന്നിൽ നീറിപ്പുകഞ്ഞ കുടുംബത്തിന്, വർഷങ്ങൾ നീണ്ട വേദന നിറഞ്ഞ കാത്തിരിപ്പിനൊടുവിലാണ് ഇതോടെ ഒരു ആശ്വാസമുണ്ടായത്. ഇതിന് പിന്നാലെയാണ് പ്രസ്തുത തുരങ്കം തകർക്കാൻ സൈന്യം നീക്കം ശക്തമാക്കിയത്. അതീവ സുരക്ഷാ ഭീഷണിയുയർത്തുന്ന ഈ തുരങ്ക ശൃംഖല സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന ഇടമാണ് രാജ്യാന്തര സമൂഹത്തെപ്പോലും ഇപ്പോൾ ഞെട്ടിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഹമാസിന്റെ റഫാ ബ്രിഗേഡിന്റെ പ്രധാന കമാൻഡ് ഹബ്ബായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ഈ ഭൂഗർഭ അറകൾ സാധാരണക്കാരുടെ വീടുകൾ, വിദ്യാലയങ്ങൾ, പള്ളികൾ എന്നിവയ്ക്ക് തൊട്ടുതാഴെയാണ് നിർമിച്ചിരുന്നത്.

ഇതിലുപരിയായി യുണൈറ്റഡ് നേഷൻസ് റിലീഫ് ആൻഡ് വർക്സ് ഏജൻസിയുടെ ഒരു കേന്ദ്രത്തിന് താഴെയും ഈ തുരങ്കത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമുണ്ടായിരുന്നു. സാധാരണക്കാരുടെ പാർപ്പിടങ്ങളും അന്താരാഷ്ട്ര മാനുഷിക സഹായ കേന്ദ്രങ്ങളും സൈനിക ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഹമാസ് തന്ത്രപരമായി ഉപയോഗിച്ചു എന്നതിന്റെ വ്യക്തമായ തെളിവാണ് ഇതെന്നാണ് ഇസ്രായേൽ ആരോപിക്കുന്നത്. തങ്ങൾ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു എന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന ജനവിഭാഗത്തെത്തന്നെ പരിചയാക്കി, അന്താരാഷ്ട്ര ഏജൻസികളുടെ മറവിൽ ഭീകരവാദ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒളിപ്പിക്കാനാണ് ഹമാസ് ശ്രമിച്ചതെന്ന് ഇസ്രായേൽ സൈന്യം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ഇസ്രായേൽ സേനയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ തുരങ്ക ശൃംഖല കണ്ടെത്തി നശിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞത് കേവലമൊരു തന്ത്രപരമായ വിജയം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അതൊരു ധാർമ്മിക വിജയം കൂടിയാണ്. രാഷ്ട്രീയ നേട്ടങ്ങൾക്കായി ഒരു ഇസ്രായേൽ സൈനികന്റെ ഭൗതികാവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇത്രയും കാലം ഒളിപ്പിച്ചു വെച്ചതിലൂടെയും ഭീകരപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കവചമൊരുക്കാൻ സാധാരണക്കാരെ ഉപയോഗിച്ചതിലൂടെയും ഹമാസിന്റെ യഥാർത്ഥ മുഖമാണ് പുറത്തുവന്നിരിക്കുന്നതെന്ന് ഇസ്രായേൽ വക്താക്കൾ പ്രതികരിച്ചു.

ഗാസയിലെ ഹമാസിന്റെ വിപുലമായ ഭൂഗർഭ ശൃംഖലകളെ ഘട്ടംഘട്ടമായി ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ഇസ്രായേലിന്റെ വലിയ സൈനിക കാമ്പെയ്ന്റെ ഭാഗമാണ് ഈ നടപടി. വർഷങ്ങളായി പോരാളികളെ മാറ്റുന്നതിനും ആയുധങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുന്നതിനും ഒപ്പം തടവുകാരെ രഹസ്യമായി പാർപ്പിക്കുന്നതിനും ഹമാസിനെ സഹായിച്ചിരുന്നത് ഇത്തരം അത്യാധുനിക തുരങ്കങ്ങളായിരുന്നു. ഇവ പൂർണ്ണമായും കണ്ടെത്തുക എന്നത് ഇസ്രായേലിന്റെ നിലവിലെ പ്രധാന ലക്ഷ്യമാണ്. ഒരു ഒളിത്താവളം മാത്രം ഇല്ലാതാക്കാൻ മുപ്പതിനായിരം ഘനമീറ്ററിലധികം കോൺക്രീറ്റ് ആവശ്യമായി വന്നു എന്നത് ഗാസയ്ക്ക് താഴെ ഹമാസ് എത്രത്തോളം ആഴത്തിലും വിസ്തൃതിയിലുമാണ് തുരങ്കങ്ങൾ നിർമിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നതിന്റെ നേർച്ചിത്രമാണ് നൽകുന്നത്.

ശതകോടികൾ ചിലവഴിച്ചുള്ള ഈ സമാന്തര ഭൂഗർഭ സാമ്രാജ്യം തകർക്കുക എന്നത് വരും ദിവസങ്ങളിലും ഐ.ഡി.എഫിന് വലിയ വെല്ലുവിളിയായി തുടരും. അതിർത്തിയിൽ ഇപ്പോഴും കടുത്ത സംഘർഷാവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ, ഇത്തരം ഓപ്പറേഷനുകൾക്ക് തന്നെയാണ് തങ്ങൾ മുൻഗണന നൽകുന്നതെന്ന് ഐ.ഡി.എഫ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇസ്രായേൽ പൗരന്മാരുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും രാജ്യത്തിന് നേരെയുള്ള ഭീഷണികൾ പൂർണ്ണമായി തുടച്ചുനീക്കുന്നതിനും ഈ നടപടികൾ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണെന്നാണ് സൈന്യത്തിന്റെ വിലയിരുത്തൽ.

ഇനി ഒരിക്കലും ഒരു ഇസ്രായേൽ പൗരനെപ്പോലും തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി ഭീകരതയുടെ കറുത്ത അറകളിൽ ഒളിപ്പിക്കാൻ ഹമാസിന് സാധിക്കില്ലെന്ന് ഉറപ്പാക്കുമെന്നും, അതിനായുള്ള ഭൂഗർഭ വേട്ട വരും ദിവസങ്ങളിലും ശക്തമായി തുടരുമെന്നും ഇസ്രായേൽ സൈനിക വൃത്തങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

വികസിത് ഭാരത്-ഗ്യാരണ്ടി ഫോർ റോസ്ഗാർ ആൻഡ് അജീവിക മിഷൻ (ഗ്രാമീൺ) അഥവാ വിബിജി റാം ജി പദ്ധതി ഇന്ന് മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ. രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടിലേറെ പഴക്കമുള്ള മഹാത്മാഗാന്ധി ദേശീയ ഗ്രാമീണ തൊഴിലുറപ്പ് നിയമത്തിന് പകരമായി കേന്ദ്രം അവതരിപ്പിച്ച പദ്ധതിയാണിത്.