വർഷത്തിൽ പതിനൊന്ന് മാസവും ഈ ക്ഷേത്രം അദൃശ്യമാണ്.ഒരു അടക്കിപ്പിടിച്ച ശ്വാസം പോലെ നീലകലർന്ന പച്ച നിറമുള്ള ജലം അതിന് മീതെ പരന്നുകിടക്കുന്നു. തീർത്ഥാടകരും, സഞ്ചാരികളും, മീൻപിടിത്തക്കാരും അതിന്റെ ഉപരിതലത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, ആറടി താഴെ എന്താണുള്ളതെന്ന് അവരിൽ ആർക്കും അറിയില്ല. പിന്നീട്, വേനൽ കടുക്കുകയും മഞ്ഞുരുകിയ ജലം കുറയുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, തടാകത്തിന്റെ ജലനിരപ്പ് അല്പം താഴുന്നു — ഒരു കൽക്കൂരയുടെ അഗ്രം ജലോപരിതലം ഭേദിച്ച് പുറത്തുവരുന്നു, വർഷത്തിലൊരിക്കൽ ആദ്യമായി ശ്വാസം വിടുന്നു. ഇതാണ് മാനസ്ബാലിലെ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ശിവക്ഷേത്രം. ഏകദേശം പതിനൊന്ന് നൂറ്റാണ്ടുകളായി, ഭൂമിയിലെ മറ്റൊരു സ്മാരകവും ചെയ്യാത്ത ഒരു കാര്യം ചെയ്തുകൊണ്ട് നിലനിന്നിരിക്കുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രം,അതായത് അപ്രത്യക്ഷമായിക്കൊണ്ട് അതിജീവിക്കുക. ശ്രീനഗറിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 30 കിലോമീറ്റർ അകലെയായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം ഒരു ചെറിയ മുറിയുടെ വലിപ്പം മാത്രമേയുള്ളൂ . ഏകദേശം ആറടി വീതിയും നീളവുമുള്ള ചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഒരു ചെറിയ ദേവാലയം. പ്രാദേശികമായി ലഭ്യമായ ചാരനിറത്തിലുള്ള കുമ്മായക്കല്ലിന്റെ വലിയ കട്ടകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്.

ചരിത്രകാരന്മാർ ഇതിന്റെ നിർമ്മാണകാലം എ.ഡി. എട്ടാം അല്ലെങ്കിൽ ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് — അവന്തിവർമ്മൻ അല്ലെങ്കിൽ ശങ്കരവർമ്മൻ എന്നീ പേരുകളിൽ പ്രാദേശിക രേഖകളിൽ അറിയപ്പെടുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണകാലത്ത്, ഉത്പല രാജവംശത്തിന്റെ കീഴിൽ — കണക്കാക്കുന്നു. അതിന്റെ വാസ്തുശൈലി, പ്രശസ്തമായ അവന്തിപുര ക്ഷേത്രത്തിന്റ രീതിയിലാണ്: ചെറിയ ചതുര അടിത്തറയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രണ്ടുനില പിരമിഡ് ആകൃതിയിലുള്ള മേൽക്കൂര അഥവാ ശിഖരം; നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് കശ്മീരി ശിൽപികൾ ക്ലാസിക്കൽ രൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് കടമെടുത്ത് പുനർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്ത പുഷ്പരൂപങ്ങളെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്ന കൊത്തുപണികളോടെയുള്ള മൂലകളിലെ ത്രികോണ പെഡിമെന്റുകൾ; താഴത്തെ മേൽക്കൂരയിലെ കോർണീസ്, മുകളിലത്തെ നിലയിൽ നിന്ന് അതിനെ വേർതിരിക്കുന്ന ഡെന്റിലുകളുടെയും മെറ്റോപ്പുകളുടെയും — പല്ലുപോലുള്ളതും ചതുരാകൃതിയിലുള്ളതുമായ ചെറിയ അലങ്കാരങ്ങളുടെ — ഒരു നിര.

എന്നാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തെ അസാധാരണമാക്കുന്നത് അതിന്റെ കൊത്തുപണിയല്ല. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ രീതിയാണ്. അക്കാലത്തെ മിക്കവാറും എല്ലാ കൽക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, ഇത് ഒരിക്കലും തുറസ്സായ സ്ഥലത്ത് നിലനിൽക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളതായിരുന്നില്ല. ഭൂഗർഭ ഉറവയിൽ നിന്ന് വെള്ളം ലഭിക്കുന്ന തടാകം ഓരോ വർഷവും ഇതിന് ചുറ്റും ഉയരുകയും, ഒരു കിണറ്റിലേക്ക് വീണ കല്ലിന് മീതെ ജലം അടയുന്നത് പോലെ, ഗർഭഗൃഹത്തിന് മീതെ അടയുകയും ചെയ്യുന്നു. വർഷത്തിൽ ഭൂരിഭാഗവും കാണാൻ കഴിയാത്ത ആ മുങ്ങിയ ആന്തരിക അറയ്ക്കുള്ളിൽ, ഒരു ചെറിയ ശിവലിംഗം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു — ആയിരത്തിലധികം വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷവും അതേ സ്ഥാനത്തുതന്നെയുള്ള, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പൂജാവിഗ്രഹം. വരണ്ട മാസങ്ങളിൽ ,പിരമിഡ് ആകൃതിയിലുള്ള രണ്ട് മേൽക്കൂരകൾ ആദ്യം ജലോപരിതലത്തിലേക്ക് ഉയർന്നുവരുന്നു, പകുതി മുങ്ങിയ ഏതോ ജീവിയുടെ പുറംഭാഗം പോലെ വെള്ളത്തെ ഭേദിച്ചുകൊണ്ട്. ഏതാനും ആഴ്ചകളോളം ക്ഷേത്രം ദൃശ്യമാകുന്നു, സ്പർശിക്കാവുന്നതും ഫോട്ടോയെടുക്കാവുന്നതും ആകുന്നു. തടാകക്കരയിലെ ഗ്രാമീണർക്കും, കശ്മീരിന്റെ കാർക്കോട-ഉത്പല കാലഘട്ടത്തിലെ ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യ പിന്തുടരുന്ന ചുരുക്കം ചില പണ്ഡിതന്മാർക്കും മാത്രം അറിയാവുന്ന ഒരു കൗതുകം.
ഇപ്പോൾ അത് മാറിത്തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

തടാകത്തെയും അതിന്റെ തീരത്തെയും സംരക്ഷിക്കാൻ ചുമതലപ്പെട്ട സ്ഥാപനമായ വുളാർ മാനസ്ബാൽ ഡെവലപ്മെന്റ് അതോറിറ്റി (WMDA), ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അറിയപ്പെടുന്ന ചരിത്രവും വാസ്തുവിശേഷങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ബോർഡുകൾ സ്ഥലത്ത് സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട് — മാനസ്ബാലിലെ ഈ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ശിവ ക്ഷേത്രം പ്രദേശത്തിന്റെ വിനോദസഞ്ചാര, പൈതൃക സംഭാഷണങ്ങളിലേക്ക് ബോധപൂർവ്വം കൊണ്ടുവരപ്പെടുന്നു എന്നതിന്റെ ചെറുതെങ്കിലും സൂചകമായ അടയാളം. ഒരു സംരക്ഷക വേലിയും റെയിലിംഗോടുകൂടിയ പ്ലാറ്റ്ഫോമും ഇപ്പോൾ ഈ സ്ഥലത്തെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു. ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യ (ASI) ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അധോജല പുരാവസ്തു സർവേ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നത് . വരണ്ട ഭൂമിയിലെ ഒരു സർവേയ്ക്കും ഒരിക്കലും സാധിക്കാത്ത വിധത്തിൽ അതിന്റെ വാസ്തുശിൽപ അവശിഷ്ടങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്താൻ ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം. ഇത് അപൂർവവും സാങ്കേതികമായി ബുദ്ധിമുട്ടേറിയതുമായ ഒരു ദൗത്യമാണ് .

കശ്മീരിലെ കാർക്കോട, ഉത്പല കാലഘട്ടത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ — അവന്തിപുര, മാർത്താണ്ഡ്, പാണ്ട്രേഥൻ — സാധാരണയായി അവശിഷ്ടങ്ങളായാണ് പഠിക്കപ്പെടുന്നത്: തകർന്നത്, തുറന്നുകിടക്കുന്നത്, നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ തുറസ്സായ വായുവും, ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ വിഗ്രഹഭഞ്ജനവും കാരണം ജീർണിച്ചത്. എന്നാൽ,മാനസ്ബാലിലെ ക്ഷേത്രം വ്യത്യസ്തമായ ഒന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു: മുങ്ങിക്കിടക്കൽ കൊണ്ട് തന്നെ ഭാഗികമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരു ദേവാലയം, മുകൾത്തട്ടിലുള്ള അതിന്റെ സമകാലികരിൽ പലതിനെയും ഒടുവിൽ കീഴടക്കിയ ജീർണ്ണത, കൊള്ള, ഘടനാപരമായ തകർച്ച എന്നിവയിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്. പ്രാദേശിക സംരക്ഷണ പ്രവർത്തകർ ഇപ്പോൾ മാത്രം മനസ്സിലാക്കിത്തുടങ്ങുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യമാണിത് — ആയിരം വർഷമായി ഈ ക്ഷേത്രത്തെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് മറച്ചുവെച്ച അതേ കാര്യം തന്നെയാണ് അതിനെ ചരിത്രത്തിന്റെ പതിവ് നാശനഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിച്ചതും. തടാകം വറ്റിക്കുകയോ ഉറവ അടയ്ക്കുകയോ ചെയ്താൽ ദേവാലയം പൂർണ്ണമായി ദൃശ്യമാകും — എന്നാൽ അതിനെ സംരക്ഷിച്ച കൃത്യമായ അവസ്ഥ നഷ്ടപ്പെടും. ഇപ്പോഴുള്ളതുപോലെ വിട്ടാൽ ക്ഷേത്രം സംരക്ഷിക്കപ്പെടും, എപ്പോഴും കൈയെത്താ ദൂരത്തുതന്നെ നിലനിൽക്കും. നിലവിൽ, ക്ഷേത്രം അതിന്റെ പഴയ താളം തുടരുന്നു: നീണ്ട ഈർപ്പമാസങ്ങളിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു, ജലം കുറയുമ്പോൾ അൽപനേരം പൊങ്ങിവരുന്നു, പിന്നീട് വീണ്ടും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു — ആരുടെയും സംരക്ഷണത്തെക്കാൾ ഏറെ, ഭൂരിഭാഗവും വെള്ളത്തിനടിയിൽ വിട്ടേക്കപ്പെടാൻവെമ്പുന്ന ഒരു ദേവാലയം. 

By
Dr. വീണ ശന്തനു